Hoogbegaafden zijn zeer goed in het snel verwerken van veel informatie en ze schakelen heel snel en daardoor zijn ze vaak al een aantal stappen voor op hun gesprekspartners of collega’s. Ook kunnen ze niet waarneembare zintuiglijke en emotionele informatie zeer snel in zich opnemen en verwerken en daarop reageren. Hun waarnemingsvermogen en de nauwkeurigheid van hun intuïtie is ook bovengemiddeld.

Hoogbegaafdheid wordt vaak verkeerd begrepen als het alleen hebben van een hoog IQ. In werkelijkheid kent hoogbegaafdheid allerlei vormen en komt er veel meer bij kijken dan alleen maar intellectuele capaciteiten. Naast uitzonderlijke vermogens op het gebied van muziek, beeldende kunst of sport, zijn er ook de veel minder bekende interpersoonlijke intelligentie, intrapersoonlijke intelligentie en spirituele intelligentie. Het hebben van een hoog IQ betekent niet automatisch dat er sprake is van hoogbegaafdheid.

Intelligentie bestaat uit twee delen: algemene kennis en in staat zijn om nieuwe informatie tot je te nemen. Bij een hoge intelligentie ben je dus beter in leren en verwerk je informatie dieper. Daarnaast geef je meer betekenis aan je dagelijkse ervaringen.

Doordat je goed bent in: problemen oplossen, plannen, nadenken, ingewikkelde ideeën begrijpen en leren uit ervaring.

• Je bent snel overprikkeld of onderprikkeld, snel verveeld, en mensen begrijpen je niet altijd.
• Je stroomt over van gedachten en ideeën en vindt minder aansluiting bij anderen.
• Je ervaart stress en/of slaapproblemen; je voelt je eenzaam.
• Grotere kans op depressie.
• Op latere leeftijd moeite met leren door gebrek aan uitdaging in de jeugd.
• Fixed mindset: “als ik iets niet kan, probeer ik het niet te leren”.

Vroegtijdige herkenning verkleint de kans op sociale, emotionele en cognitieve problemen (o.a. depressie, eenzaamheid, onderpresteren). Herkenningspunten: perfectionisme, voorlopen in ontwikkeling, diepe emoties, faalangst en veel (volwassen) vragen.

Autisme komt voor bij alle intelligentieniveaus, dus ook bij hoogbegaafden. De twee worden soms verward door overlappende kenmerken (sterk rechtvaardigheidsgevoel, minder aansluiting, kritische houding, rigiditeit). Het verschil ontdek je door te kijken naar de oorzaak van gedrag: ontbreken sociale vaardigheden? Of is er een gebrek aan empathisch vermogen? Bij hoogbegaafdheid speelt namelijk ook altijd hooggevoeligheid en een sterk inlevingsvermogen een grote rol.

Hoogbegaafdheid en autisme kunnen samen voorkomen. Deze combinatie wordt ook wel een dubbeldiagnose genoemd. Doordat kenmerken elkaar kunnen overlappen of maskeren, wordt autisme bij hoogbegaafde mensen soms laat of verkeerd herkend. Beide profielen kunnen zich uiten in intense interesses, een sterk rechtvaardigheidsgevoel en gevoeligheid voor prikkels. Tegelijk verschillen de onderliggende oorzaken en sociaal-emotionele behoeften. Hoogbegaafdheid kan autistische kenmerken verbergen, wat kan leiden tot overbelasting of misdiagnose.Een juiste benadering vraagt daarom om maatwerk: kijken naar het unieke profiel van de persoon — intellectueel, sociaal-emotioneel en sensorisch — in plaats van alleen naar labels. Met de juiste ondersteuning kan iemand met een dubbeldiagnose beter tot zijn of haar recht komen en floreren.

Doordat veel professionals slechts eenzijdige kennis hebben op het gebied van óf hoogbegaafdheid óf autisme, zien vaak we dat ze wel het autisme zien en de HB negeren of omgekeerd. Dit vergroot de kans op een misdiagnose wat vervolgens weer leidt tot een verkeerde begeleiding en ondersteuning. Het blijft daarom altijd belangrijk om per persoon te kijken op welke specifieke gebieden ze vastlopen en welk gedrag ze daardoor laten zien. Misdiagnoses kunnen voorkomen worden door niet primair te classificeren, maar handelingsgerichte diagnostiek te doen, waarbij de diagnostiek volledig gericht en afgestemd is op het hele gedrag en de hele persoon, dus ook op de specifieke sterktes en zwaktes en behoeftes van de persoon.

Veel hoogbegaafden herkennen zich in hoogsensitiviteit. Ze zijn vaak gevoeliger voor omgevings prikkels en sociale en emotionele prikkels. Hoogbegaafde daarnaast nog een scherper observatievermogen en een nog beter waarnemingsvermogen.

Hoogbegaafdheid betekent niet ‘superieur’ zijn, maar anders Bedraad zijn. Het is echt een andere manier van denken: heel snel schakelen en altijd op zoek zijn naar creatieve oplossingen voor alles. Het vraagt moed en erkenning om authentiek te kunnen zijn en blijven in een wereld die verwacht dat je je aanpast of hetzelfde bent en doet als iedereen. Het is geen arrogantie of onwil, maar eerder onkunde of onmacht om in overeenstemming met je mogelijkheden en kernwaarden te kunnen leven, zoals de maatschappij dat van ons vraagt.

Hoogbegaafde hebben vaak behoefte aan een veilige, oordeelloze omgeving om te durven spreken over hun vreugdes en zorgen en interesses. Het “anders zijn” leidt geregeld tot isolement en helaas op tot depressie of erger. Hoogbegaafdheid wordt door wetenschappers gezien als een ‘asynchrone ontwikkeling’ vanwege afwijkende innerlijke ervaringen en bewustzijn.

Volgens Mensa komen o.a. voor:

• Unieke opmerkingsgave en manier van waarnemen.
• Afwijkende humor en creativiteit; sterke intuïtie; diepgaande inzichten.
• Niet-aflatende nieuwsgierigheid en sterke creatieve drang.
• Hooggevoeligheid, besef van complexiteit en verwachtingen; mogelijk hoog energieniveau; vaak geactiveerd zenuwstelsel.

Overig: idealisme en morele betrokkenheid, perfectionisme en zelfkritiek, sterke behoefte aan vrijheid & autonomie (spanning tussen authenticiteit en erbij horen), ‘multipotentialiteit’ (meervoudige begaafdheden).

Hoogbegaafdheid draait meer om wie je bent dan om prestaties; eigenschappen kunnen succes soms juist belemmeren.

Veel hoogbegaafden zijn naast ook hooggevoelig ook intens. Zij reageren vele malen sterker op intellectuele, zintuiglijke, lichamelijke en emotionele prikkels (de zgn. overexcitabilities). Maar te weinig prikkels zijn net zo problematisch als te veel, want als ze geen prikkels hebben komen ze moeilijk of niet aan de gang (uitstelgedrag) of raken ze gedemotiveerd en kunnen ze in een bore-out komen. Daarom floreren Hoogbegaafde bij relaties en omgevingen die intellectueel, psychologisch en emotioneel passend zijn.